اقتصاد چرخشی به عنوان اهرمی در برابر تغییرات اقلیمی

 

 

مقاله ویژه | اولین بار به زبان آلمانی در QZ، شماره 1-2025 منتشر شد

طرز فکر چرخشی

اقتصاد چرخشی مدت‌هاست که توسط کارشناسان به عنوان وسیله‌ای مؤثر برای مبارزه با پیشرفت تغییرات اقلیمی – در عین حال تضمین استقلال و حفظ رفاه اجتماعی – در نظر گرفته می‌شود.

 

اقتصاد چرخشی مبتنی بر یک چرخه طبیعی مواد است که در حالت ایده‌آل هیچ زباله‌ای تولید نمی‌کند – شبیه به کشاورزی باستانی، که در اصل، هر چیزی که برای غذا، خوراک دام یا سایر محصولات استفاده نمی‌شد، دوباره به مزرعه برمی‌گشت. نقطه مقابل این، اقتصاد خطی است که از زمان صنعتی شدن ایجاد شده است و میزان بالایی از اتلاف منابع مورد استفاده را به شکل زباله و انرژی می‌پذیرد: سالانه بیش از هفت میلیارد تن زباله در سراسر جهان تولید می‌شود که بیش از دو میلیارد تن آن زباله‌های شهری است.

 

مفهوم اقتصاد چرخشی صنعتی مبتنی بر شعار "گهواره تا گهواره" است و چندین دهه قدمت دارد. با این حال، تنها از زمانی که پیامدهای شدید تغییرات اقلیمی و تنگناهای ناشی از آن در عرضه شناخته شد، مدل اقتصادی پایدار به آرامی شروع به شتاب گرفتن کرد. بنابراین، وداع ضروری با «جامعه یکبار مصرف» گرامی، نزدیک‌تر می‌شود. گذشته از همه اینها، اقتصاد چرخشی به معنای کاهش قابل توجه انتشار گازهای گلخانه‌ای در درازمدت و کاهش سرعت گرمایش جهانی مرتبط با آن است.

 

مبانی اقتصاد چرخشی اصول یک اقتصاد چرخشی سازگار با محیط زیست و مسئولیت‌پذیر از نظر اجتماعی، در اصل، نقطه مقابل آن چیزی است که امروزه هنوز تا حد زیادی استاندارد است. نقطه شروع، طراحی پایدار محصولات است که دستورالعمل‌های روشنی را برای توسعه‌دهنده تعیین می‌کند: دوام: محصولات باید به گونه‌ای طراحی شوند که عمر مفید طولانی داشته باشند و به راحتی قابل تعمیر و بازسازی باشند. قابلیت تعمیر: طراحی باید به گونه‌ای باشد که محصولات با استفاده از ابزارهای استاندارد و استانداردهای تعیین‌شده و با دسترسی آسان به قطعات یدکی، به راحتی قابل تعمیر باشند. مدولار بودن: محصولات باید دارای ساختار مدولار باشند تا اجزای جداگانه به راحتی جایگزین یا به‌روزرسانی شوند. انتخاب مواد: استفاده از مواد اولیه اولیه پایدار ثانویه یا قابل بازیافت. صرفه‌جویی در مصرف منابع: به حداقل رساندن استفاده از مواد و انرژی در طول تولید و استفاده. قابلیت ردیابی: محصولات باید به گونه‌ای طراحی شوند که به راحتی قابل جداسازی باشند و مواد در پایان عمر مفید خود بازگردانده شوند. جنبه‌هایی مانند زیبایی‌شناسی، عملکرد و کاربرپسندی نیز در ایجاد انگیزه برای مصرف‌کنندگان برای استفاده طولانی‌تر از یک محصول مهم هستند.

 

 

 

 

 

انتشار گازهای گلخانه‌ای در سناریوی مرجع بلندپروازانه سیاست اقلیمی و سناریوی اقتصاد چرخشی در آلمان، 2018-2050، بر حسب میلیون تن معادل CO2، که در آن: قرمز = سناریوی مرجع، سبز = سناریوی اقتصاد چرخشی، آبی = مسیر تا دو درجه © Hanser / Purr و همکاران. 2019 و Lutter و همکاران. 2018

 

معیارهای بیشتری برای استخراج مواد اولیه و مراحل چرخه عمر تولید، توزیع، استفاده و دفع محصولات اعمال می‌شود:

 

·         بهره‌وری انرژی: استفاده از فرآیندهای کم‌مصرف و منابع انرژی تجدیدپذیر.

 

·         پیشگیری از ضایعات: اجرای فرآیندهایی که ضایعات را در طول تولید به حداقل می‌رسانند یا بازیافت می‌کنند.

 

·         مدیریت مواد شیمیایی: اجتناب از مواد مضر و ترویج جایگزین‌های سازگار با محیط زیست.

 

·         بهینه‌سازی حمل و نقل: به حداقل رساندن مسیرهای حمل و نقل از طریق تهیه و توزیع منطقه‌ای برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای.

 

·         بسته‌بندی: اجتناب کنید. در غیر این صورت، از مواد بسته‌بندی بازیافتی و قابل بازیافت استفاده کنید.

 

·         نگهداری و تعمیر: ارائه اطلاعات و منابع برای تسهیل نگهداری و تعمیر

 

·         چرخه‌های استفاده: ایجاد انگیزه برای مشتریان برای به اشتراک گذاشتن محصول برای کاهش تعداد محصولات مورد نیاز. سیستم‌های بازگشت: توسعه برنامه‌هایی برای پس گرفتن و بازیافت محصولات در پایان عمر مفید آنها.

 

·         ادغام چرخشی: ترویج مشارکت با شرکت‌های بازیافت برای بهینه‌سازی جریان مواد و به حداقل رساندن ضایعات.

 

اقتصاد چرخشی: خطرات و فرصت‌ها در یک نگاه

 

ارزیابی خطرات و فرصت‌های اقتصاد چرخشی، عدم تعادل آشکاری را به نفع فرصت‌ها نشان می‌دهد. دلیل این امر این است که با بررسی دقیق‌تر، خطرات ممکن است قابل قبول، موقت یا حتی بی‌اساس باشند.

 

قابل قبول: فاصله گرفتن از اقتصاد خطی، ناگزیر وجود مدل‌های تجاری را که به سرعت تولید کالاهای بی‌کیفیت با تاریخ انقضای برنامه‌ریزی‌شده، مانند محصولات یکبار مصرف، کالاهای الکتریکی با عمر کوتاه یا منسوجات ارزان غیرقابل بازیافت متکی هستند، تهدید می‌کند.

 

موقتی: شرکت‌هایی که مایل به تبدیل به اقتصاد گهواره‌ای هستند، ممکن است با گذشت زمان با هزینه‌های بالایی روبرو شوند.

 

بی‌اساس: برخی از نمایندگان کارکنان، خطر افزایش خطرات سلامتی برای کارکنان صنعت بازیافت را مطرح کرده‌اند، اما این نگرانی را می‌توان تا حد زیادی بی‌اساس دانست. دلیل این امر این است که این اعتراض الزامات یک اقتصاد چرخشی پایدار را در نظر نمی‌گیرد: استفاده از مواد اولیه‌ای که تا حد امکان بی‌ضرر باشند و بازیافتی که با محیط زیست سازگار باشد.

 

فرصت‌ها بر خطرات غلبه دارند

از سوی دیگر، فرصت‌های یک اقتصاد چرخشی پایدار، متنوع هستند و محدود به مزایای بالقوه زیست‌محیطی نمی‌شوند، بلکه به جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی نیز مربوط می‌شوند. علاوه بر محدود کردن گرمایش جهانی، حفظ تنوع زیستی و کاهش قابل توجه آلودگی هوا، خاک و آب، نوآوری و پتانسیل اقتصادی بالایی را با مزایای آشکار برای مصرف‌کننده به همراه دارد.

 

این شامل بهبود وضعیت نیروی کار در کشورهای مبدا مواد اولیه مورد تقاضا می‌شود. صرفه‌جویی بالقوه در منابع منجر به حفاظت از زیستگاه‌ها، به ویژه کاهش زباله‌های سمی، و همچنین ایجاد مشاغل جدید در سطح محلی از طریق نوآوری در طراحی محصول می‌شود.

 

 

در واقع، ورود مواد خام تازه و همچنین ضایعات باقیمانده غیرقابل استفاده در مقایسه با کل چرخه بسیار کم است. © m.malinika – stock.adobe.com

 

اقتصاد چرخشی – رویکردهای موجود در ISO 14001

 

طبق نظرسنجی ISO، شرکت‌های بیشتری در حال انتخاب یک سیستم مدیریت زیست‌محیطی دارای گواهینامه مطابق با ISO 14001 هستند – در سال 2022، حدود 530،000 گواهینامه معتبر EMS در سراسر جهان صادر شده است. این تعداد بالا و روند مثبت می‌تواند به عنوان اهرمی برای اقتصاد چرخشی عمل کند، زیرا استاندارد به این موضوع به عنوان بخشی از یک الزام اصلی می‌پردازد.

 

بند 6.1.2 به جنبه‌های زیست‌محیطی قابل توجه می‌پردازد که طبق تعریف استاندارد، "[آن] عناصری از فعالیت‌ها یا محصولات یا خدمات یک سازمان هستند که با محیط زیست تعامل دارند یا می‌توانند تعامل داشته باشند". الزام کلیدی، شناسایی و ارزیابی جنبه‌های زیست‌محیطی قابل توجه و – به ویژه در رابطه با اقتصاد چرخشی – "در نظر گرفتن چرخه عمر" است.

 

در واقع، این الزام به معنای تعهد به تهیه ارزیابی‌های دقیق چرخه عمر نیست، که در ضمیمه استاندارد تحت A.6.1.2 نیز تأکید شده است: "… تفکر دقیق در مورد مراحل چرخه عمر که می‌توانند توسط سازمان کنترل یا تحت تأثیر قرار گیرند، کافی است." با این حال، این امر آگاهی از این موضوع را افزایش می‌دهد و در درازمدت منجر به طراحی پایدارتر محصولات می‌شود. با این حال، در نتیجه یک نظرسنجی از کاربران از سال ۲۰۲۱، هیچ الزام گسترده‌تری برای «اصلاح جزئی» فعلی استاندارد زیست‌محیطی برنامه‌ریزی نشده است.

 

تغییرات اقلیمی – ایزو اولین قدم را برمی‌دارد

 

در فوریه 2024، ISO و IAF بیانیه مشترکی ارائه دادند که بیان می‌کرد در نظر گرفتن خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی در تمام استانداردهای اصلی سیستم مدیریت ISO گنجانده خواهد شد. بند 4.1 اکنون کاربران استاندارد را ملزم می‌کند که تعیین کنند آیا تغییرات اقلیمی یک موضوع مرتبط است (4.1)، و بند 4.2 اکنون شامل این نکته است که طرف‌های ذینفع مربوطه ممکن است نیازهایی در رابطه با اثرات تغییرات اقلیمی داشته باشند. این موارد اضافی اولین گام در گنجاندن مستقیم تغییرات اقلیمی در الزامات استانداردهای سیستم مدیریت ISO است.

حدود ۲۱۰۰ استاندارد مجزا در حال حاضر مربوط به اقتصاد چرخشی هستند که اکنون در حال بررسی مجدد هستند. پنج موضوع بین بخشی نیز تعریف شده است که قرار است از طریق استانداردسازی ارتقا یابند:

 

·         ارزیابی پایداری

·         افزایش طول عمر مفید

·         گذرنامه دیجیتال محصول

·         قابلیت بازیافت

·         پایان ضایعات

·         استانداردهای سیستم مدیریت ایزو در مورد این موضوع

 

ISO 59010 – اقتصاد چرخشی – راهنمایی در مورد انتقال مدل‌های کسب و کار و شبکه‌های ارزش. این راهنما راهنمایی در مورد چگونگی انتقال مدل‌ها و شبکه‌های ایجاد ارزش از یک مدل اقتصادی خطی به یک مدل اقتصادی چرخشی ارائه می‌دهد. این استاندارد بر استراتژی‌های مدیریتی برای اجرای شیوه‌های اقتصاد چرخشی در سطح شرکت و بین شرکت‌ها تمرکز دارد.

 

ISO 59020 – اقتصاد چرخشی – اندازه‌گیری و ارزیابی عملکرد چرخشی. این استاندارد روشی ساختاریافته برای اندازه‌گیری و ارزیابی عملکرد اقتصاد چرخشی ارائه می‌دهد. این استاندارد به شرکت‌ها نشان می‌دهد که چگونه به طور مؤثر مصرف منابع را به حداقل می‌رسانند و چرخشی بودن مواد را بهینه می‌کنند. ISO 59020 بر اساس دستور کار 2030 سازمان ملل متحد و اهداف توسعه پایدار (SDG) آن است.

 

ISO/FDIS 59040 – اقتصاد چرخشی – برگه اطلاعات چرخشی بودن محصول. این راهنما یک رویکرد جهانی برای بهبود دقت و کامل بودن اطلاعات اقتصاد چرخشی با استفاده از یک برگه اطلاعات چرخشی برای تهیه یا عرضه محصولات، صرف نظر از نوع، بخش یا اندازه سازمان، ارائه می‌دهد.

 

اقتصاد چرخشی و استانداردسازی

برای دستیابی به اهداف مندرج در توافق سبز اتحادیه اروپا و قانون ملی حفاظت از آب و هوای آلمان ۲۰۲۱، DIN (موسسه استانداردسازی آلمان)، DKE (کمیسیون فناوری‌های برق، الکترونیک و اطلاعات آلمان) و VDI (انجمن مهندسان آلمان) به همراه متخصصانی از صنعت، علوم، بخش دولتی و جامعه مدنی، پیش‌نویس «نقشه راه استانداردسازی اقتصاد چرخشی» را تهیه کرده‌اند. هدف، ایجاد مبنایی برای استانداردسازی در کل زنجیره ارزش است تا اقتصاد چرخشی در عمل امکان‌پذیر شود. هفت اولویت تعریف شده است که بر اساس برنامه اقدام اقتصاد چرخشی اتحادیه اروپا هستند:

 

·         دیجیتالی‌سازی، مدل‌های کسب‌وکار، مدیریت

·         مهندسی برق، فناوری اطلاعات و ارتباطات

·         باتری‌ها

·         بسته‌بندی

·         پلاستیک‌ها

·         منسوجات

·         ساختمان‌ها و شهرداری‌ها

 

 

NKWS و CEAP

 

استراتژی ملی دولت فدرال آلمان برای اقتصاد چرخشی (NKWS) در نظر دارد اهداف و اقدامات لازم برای اقتصاد چرخشی و حفاظت از منابع را از تمام استراتژی‌های موجود به گونه‌ای گرد هم آورد که کاهش نیاز به مواد اولیه اولیه مندرج در توافق‌نامه ائتلاف محقق شود. در عین حال، NKWS باید سهم تعیین‌کننده‌ای در کاهش آلودگی محیط زیست، حفاظت از تنوع زیستی و حفاظت از آب و هوا داشته باشد.

در مارس 2020، کمیسیون اروپا برنامه اقدام اقتصاد چرخشی (CEAP) خود را منتشر کرد. این برنامه، یکی از اجزای کلیدی توافق‌نامه سبز اروپا، دستور کار اروپا برای رشد پایدار، است.

به گفته کمیسیون اتحادیه اروپا، گذار اتحادیه اروپا به اقتصاد چرخشی باید فشار بر منابع طبیعی را کاهش داده و رشد و مشاغل پایدار ایجاد کند. CEAP به عنوان پیش‌نیازی برای دستیابی به اهداف بی‌طرفی اقلیمی اتحادیه اروپا و توقف از دست دادن تنوع زیستی تلقی می‌شود.

 

نتیجه‌گیری: تقویت مدل حلقه بسته

 

مدل اقتصاد چرخشی چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای برای غلبه بر چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی ارائه می‌دهد. فرصت‌ها به وضوح از خطرات بیشتر هستند. از طریق اجرای مداوم و پشتیبانی از طریق استانداردها و قوانین، اقتصاد چرخشی می‌تواند سهم تعیین‌کننده‌ای در توسعه پایدار داشته باشد.